Woord vooraf

Een blog over de Agion Oros (Athos), de Tuin van de Moeder Gods, het spirituele centrum van het oosters-orthodoxe christendom.
En dus ook over kloosters, pelgrimeren en ikonen. (Tekst in geel bevat een link)
Wilt u op de hoogte blijven van nieuwe blogs? Abonneer u onderaan deze pagina.

maandag 14 augustus 2017

629 - DE ONTSLAPING VAN DE ALHEILIGE MOEDER GODS/Η ΚΟΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΥΠΕΡΑΓΙΑΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ


Η Κοίμηση της Θεοτόκου/De ontslaping van de Moeder Gods
(Theofánis de Kretenzer, I.M. Stavronikíta, 1546)

Morgen, 15 augustus 2017, vieren we het feest van de Ontslaping van de Moeder Gods (Grieks: Η Κοίμηση της Θεοτόκου/I Kímisi tis Theotókou). Het is een groot feest, het is het ' Pasen van de zomer'.



Op de Agion Oros herdenken de monniken van het Heilig Klooster Ivíron (Ι.Μ. Ιβήρων) de Ontslaping van Maria de Moeder Gods als hun kloosterfeest op 28 augustus. 

Maar ook de kellí van I.M. Chilandaríou, Molivokklisiá, gewijd aan de Κοίμηση της Θεοτόκου, heeft feest, evenals Ι. Skíti Bogoróditsa en de Protátonkerk in Kariés. 

Over het overlijden en het vervolgens met lichaam en ziel in de hemel worden opgenomen van de Moeder Gods is in het Nieuwe Testament niets te lezen. In de traditie zijn wel verhalen bewaard, zoals in het proto-evangelie van Jakobus.

Op de ikoon zijn de twee momenten te zien: het inslapen van de Moeder Gods met de apostelen rond haar sterfbed en de eigenlijke TenhemelopnemingBij dit laatste neemt Christus de ziel van zijn Moeder - uitgebeeld als een ingebakerd kindje - mee ten hemel.

De Moeder Gods moet ergens tussen 36 en 50 n.Chr. in Bethlehem zijn overleden (of Jeruzalem of Éfese, nu Turkije). Hierbij zouden alle apostelen aanwezig zijn geweest behalve Thomas. Toen deze arriveerde was Maria's lichaam al begraven. Om haar toch eer te bewijzen bezocht Thomas in zijn eentje haar graf. Volgens de traditie zou Thomas toen de Tenhemelopneming van Maria hebben gezien. Daarbij zou hij van Maria haar gordel hebben gekregen. De overige apostelen geloofden het niet totdat hij hen de gordel toonde en het lege graf. Een opmerkelijke omkering van de situatie toen Thomas als enige apostel aanvankelijk niet geloofde in de verrezen  Christus.

In de orthodoxe landen is de Ontslaping van de Moeder Gods een hoogfeest dat ieder jaar op 15/28 augustus wordt gevierd. Het is natuurlijk een vrije dag. In Nederland is 'Maria Tenhemelopneming' geen vrije dag meer. In andere westerse (R-K) landen, zoals België, Frankrijk, Italië, Spanje en in delen van Duitsland is deze dag een wettelijke feestdag.

zaterdag 12 augustus 2017

CYP 04 - KLOOSTERS EN KERKEN ALS NOORD-CYPRISCH CULTUREEL ERFGOED, DEEL 4A/ : CHRISTOS ANTIFONITIS

De 'kers op de taart' van mijn Noord-Cyprus bezoek is voor mij echt het kerkje van Christós Antifonitís (Χριστός Αντιφωνητής). Vaak wordt het in één adem genoemd met de Panagía Kanakariá, vanwege de kunstroof na 1974. Maar in tegenstelling tot laatst genoemde zijn er hier, ondanks de plundering, meer (beschadigde) muurschilderingen over gebleven.
Het ligt op een prachtige plek in de bergen met uitzicht op zee. En ook de weg er heen (en terug, maar daarover later meer, hier) is al de moeite waard.

Het kerkje, overgebleven van een kloostercomplex, is gebouwd in de twaalfde eeuw en het ligt zo'n zes kilometer ten zuidoosten van Esentepe (Agios Amvrósios). De zeer smalle weg, anderhalve auto breed, is geasfalteerd en dat maakt het tochtje 'gemakkelijk'. Bij de voorlaatste bocht duikt plotseling de koepel op, een indrukwekkende ervaring:


Ik schrijf dan wel steeds kerk, maar het is natuurlijk op Noord-Cyprus een 'museum' en dus moet ik een kaartje kopen aan het loket (hier wel!) en krijg ik van de vriendelijke bewaker een foldertje. In 1973 stond het kruis nog op de koepel:


De muurschilderingen van 'Antifonitis' kregen in Nederland voor het eerst (meer) bekendheid door de aandacht voor de tentoonstelling De verloren kunstschatten van Cyprus in 1997 en de publicaties die over het terugvinden verschenen. Hierin hadden Tasoula Hadjitofí en Michel van Rijn, een gemakkelijk verteller, een belangrijk aandeel.

(Foto uit NRC)
Het interieur van het kerkje heeft veel beschadigde muurschilderingen. Verder is het leeg. De verlichting reageert via een bewegingssensor. Dat is wel fijn, want je kunt de wanden nu goed zien, maar het is toch meer een museumeffect natuurlijk.
Zie het verschil met 1973, toen de ikonen in de ikonenrij er ook al niet meer waren, maar vermoedelijk wel eronder:



Het is verdrietig te zien hoe de Boom van Jesse (boven, rechts) gesloopt is:



en dat Heilige Aartsengel Gabriël het nu zonder hoofd moet stellen: 

                                                                    (vóór 1974)
(wordt vervolgd)

maandag 7 augustus 2017

628 - HEILIG KLOOSTER STAVRONIKITA - Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΤΑΥΡΟΝΙΚΗΤΑ

Het Heilig Klooster Stavronikíta is voor mij de geliefde plek op de Agion Oros, ik heb het vaker geschreven. Dr. Nikólaos Exadáktylos maakte er in 1971 foto's tijdens een bezoek aan de Heilige Berg. Hieronder laat ik een paar veranderingen zien in vijf en dertig jaar: (de foto's uit 1971 staan aan de rechterkant)












maandag 31 juli 2017

CYP 03 - KLOOSTERS EN KERKEN ALS NOORD-CYPRISCH CULTUREEL ERFGOED, DEEL 3/ : PANAGIA KANAKARIA, LITHRANKOMI/BOLTASLI

Twintig jaar na dato, sta ik bij voor de kerk Panagía Kanakariá, dat wil zeggen, twintig jaar nadat ik het hier geroofde Thaddeusmozaïek en de gestolen, uitgehakte fragmenten van muurschilderingen in het Haags Gemeentemuseum had gezien. Daarom alleen al stond het Byzantijnse kerkje in Lithránkomi/Boltasli (en dat van Christós Antifonitís, zie mijn volgende blog hier) als hoofditem genoteerd in mijn reisagenda voor Noord-Cyprus. 



Den Haag 1997

 

De Panagía Kanakariá kent een lange (her)bouwgeschiedenis met mozaïeken uit vermoedelijk de zesde eeuw. Het teruggevonden Thaddeusmozaïek was een van de topstukken op de spontaan georganiseerde tentoonstelling De verloren kunstschatten van Cyprus in  Den Haag. Aanleiding tot de expositie vormde de 'herovering' op de louche kunsthandel (zie Aydin Dikman) van orthodox christelijk erfgoed door Tasoula Hadjitofí, honorair consul van Cyprus, (op de foto (Harry Verkuylen, Haagse Courant) samen met bisschop Vasílios) in samenwerking met Michel van Rijn:



Tasoula Hadjitofí beschrijft haar strijd voor het religieus culturele erfgoed van haar vaderland in het boek The Iconhunter (2017) en ze voert over de gehele wereld actie. 

Over het terugvinden van de voorwerpen op de tentoonstelling in Den Haag is veel gepubliceerd, in woord en beeld, ook in Nederland. Maar het bleef niet bij religie of kunst alleen, al snel bemoeide de Turkse politiek zich ermee. Zo paste in Den Haag de slappe museumdirecteur, na aandringen van de Turkse ambassade, zelfs censuur toe op in Vrij Nederland en de Haagse Courant gepubliceerde artikelen. Deze degelijke artikelen waren ter informatie in de expositieruimte aan de muur gehangen, en bevatten onder meer het door schrijvers gebruikte woord 'bezetting'.

Noord-Cyprus, 2017
Een kartonnen bordje naast de ingang van de kerk meldt, in het Engels, dat de sleutel bij het huis naast de kerk te verkrijgen is, maar de gepensioneerde Turks-Cyprische politieman Errol staat er al mee buiten zodra hij ons ziet. Hij is de vrijwillige hoeder van de kerk en hij wil ons graag alles binnen laten zien en erover praten....

En zo kwam ik te weten dat 'de maffia' de kerk vorige eeuw van haar kostbaarheden had ontdaan (zie hierboven). Ik ben met de vriendelijke man niet nader in discussie gegaan. Het lijkt me echter duidelijk dat de Turkse (militaire) overheid de hoofdverantwoordelijke is voor de aanslagen op het orthodox christelijke erfgoed.






Maar niet alle schade die tegenwoordig te zien is, is van na 1974/76. Restauraties en reparaties zijn er ook van vóór de komst van de Turken soldaten. Het verschil is soms moeilijk te zien. Vergelijk mijn foto hierboven met die uit 1973 hiernaast, met name de bogen vóór de apsis:

Het Thaddeusmozaïek komt uit de apsis, waarin in 1973 (onder) nog mozaïek aanwezig is, maar nu nauwelijks nog. De Panagía heeft haar kind aan plunderaars verloren:











Op vele plaatsen zijn op de muren de sporen van de (pogingen tot) vernielingen te zien:



Mijn indruk is dat voor dit Panagía Kanakariákerkje naar omstandigheden redelijk wordt gezorgd. Het gebouw maakt een goede indruk. De Turk-Cyprische overheid ziet misschien wel de toeristische waarde van dit internationaal bekende gebouw in , dat natuurlijk een museum is. En wat mij opviel, is dat je ondanks die museumstatus wel een kaarsje mag opsteken.



Er valt over (de geschiedenis van) de Panagía Kanakariá veel te vertellen en te onderzoeken (zoals de beschadigde Panagía (1779, boven de ingang). Daarvoor vind ik mijn Athosblog echter niet de geschikte plaats. Het Thaddeusmozaïek en andere heilige afbeeldingen bevinden zich (voorlopig) in het museum in Lefkosía (Nicosia), Grieks-Cyprus.

donderdag 13 juli 2017

CYP 02 - KLOOSTERS EN KERKEN ALS NOORD-CYPRISCH CULTUREEL ERFGOED, DEEL 2/ : DE KERK VAN DE HEILIGE EVLALIOS EN HET KLOOSTER PANAGIA ACHIROPÍITOS, LAMPOUSA

Zo'n kilometer of vijftien ten westen van Kirénia (Girne), waar wij verbleven, staat bij de kleine landpunt Lampoúsa (Lápithos) een kerkje eenzaam en alleen op het strand. Een paar honderd meter verderop bevindt zich ook een kerkje, opgesloten in een Turkse legerplaats, het katholikon van een verlaten klooster. 

Het eenzame kerkje staat er wat verwaarloosd bij. Eén van de twee houten deuren is naar binnen gevallen, maar een ijzeren hek verhindert toch de toegang. De beperkte blik naar binnen levert een zicht op kale muren op.
Bier/wijn/.. drinkende Turks-Cyprische jongemannen op de hoek van de kerk, die gewijd is aan de Heilige Evlalios, bederven het plaatje. 

De Heilige Evlalios was de eerste bisschop van Lampousa en aartsbisschop Neofítos liet deze Byzantijnse-Gotische kerk in de 15e/16e eeuw bouwen op de resten van een oudere kerk die teruggaan tot de zesde eeuw. De kerk was al jaren voor de tweedeling van Cyprus verlaten en in onbruik geraakt.  Thuis vond ik beelden van de binnenkant:



Een eindje ten zuidwesten van de Heilige Evlalioskerk staat het Achiropíitosklooster, gevangen in een Turks legerkamp. Een bord op het hek verbiedt natuurlijk het maken van foto's en de rondlopende soldaten maken iemand wel voorzichtig.

Het klooster dankt haar naam aan een ikoon van de Moeder Gods die 'zonder mensenhanden is gemaakt'. Die ikoon was volgens de traditie op wonderbaarlijke wijze door de Panagía verplaatst van Klein-Azië naar Cyprus om aan de moslims te ontkomen.......


Het klooster is in de elfde eeuw gebouwd op de fundamenten van een basilica uit de zesde eeuw. Het is daarna diverse malen verbouwd in diverse stijlen. Zo is er naast de twee koepels, een Gotische narthex (foto). Foto's van de kerk zelf in de legerplaats zijn er heel weinig. Deze foto, uit 1973, is misschien wel één van de laatsten. 


Het Achiropíitosklooster (Παναγία Ἀχειροποίητος) had sinds het begin van vorige eeuw geen monniken meer. Na de onafhankelijkheid van Cyprus (1960) maakten Griekse soldaten, maar ook schapen en herders gebruik van het complex en na het conflict in 1974 nam het Turkse leger er zijn intrek. Daardoor is het katholikon en de bijbehorende gebouwen tot op de dag van vandaag voor een bezoeker ontoegankelijk.
(foto Παναγία Ἀχειροποίητος in 1973 35 mm by Shirazibustan - Own work. Licensed under CC BY-SA 4.0 via WIKI 2)

Naschrift

Nadat ik het bovenstaande had geschreven vond ik op internet nog drie foto's van de kerk zelf, één uit het begin van  deze eeuw(?) (links), één uit 2014(?), en een ongedateerde historische foto, met de kerktoren.




Ook hebben in 2014 deskundigen uit Florence een digitaal onderzoek verricht:


Loading...